Ad Aerts

De kracht van theater zit in het moment waarop theater gemaakt wordt. Alleen op het moment dat een groep mensen de verrichtingen van een andere groep observeert is er sprake van theater. Het zijn echte mensen die in real-time een voorstelling maken en beleven. Het is een bijzondere sensatie om te spelen en het is een bijzondere sensatie om deelgenoot te mogen zijn van het spel van anderen. Je moet erbij zijn, anders werkt het niet. De kracht van theater is ook meteen haar zwakte. Je kunt het niet vastleggen. Je kunt vastleggen wat er te zien en te horen is, maar de essentie van theater is niet ontvankelijk voor registratie.

Toch hechten we grote waarde aan die registraties. Beter een onvolledige dan helemaal geen. Een typische theaterregistratie gebeurt met enkele camera’s die telkens een een deel van wat er op het speelvlak gebeurt vastleggen. Daar zit al een belangrijk verschil met het originele theatermoment: je kunt niet meer zelf kiezen waarnaar je kijkt. Als je echter een voorstelling met maar een camera vastlegt, mis je diepte en vooral detail. De gebruikelijke camera’s hebben een beeldkwaliteit die zwaar onvoldoende is om een heel speelvlak in detail te registreren. Een ander probleem is het geluid. Als je geluid met een enkel kanaal registreert, mis je ook weer diepte. Maar als je meerdere kanalen gebruikt, is het vrijwel onmogelijk een acceptabel geluidsbeeld te krijgen dat aansluit bij de beeldwisselingen. Dit zijn wel punten die te verbeteren zijn. Het moment van een voorstelling zul je nooit kunnen vastleggen, maar het kan wel veel beter dan nu gebeurt.

Een belangrijk technisch initiatief hierbij is CINEGRID. CineGrid maakt het mogelijk om beeld en geluid in ongekende kwaliteit te produceren, te verzenden en te vertonen. Het beeld is minimaal vier keer zo scherp als HDTV; het geluid ongecomprimeerd en glashelder in tot 16 kanalen. Daarmee kun je de technische beperkingen die ik hierboven noemde aardig ondervangen. Waag Society, de UvA, SARA en SURFnet organiseerden in 2007 een experimentele CineGrid opname en vertoning van de uitvoering Era la Notte met sopraan Anna Caterina Antonacci, waarin werken van Monteverdi, Strozzi and Giramo werden uitgevoerd tijdens het Holland Festival. Deze unieke opname kwam tot stand met medewerking van Amerikaanse en Japanse wetenschappers en technici, en leverde wereldwijd aandacht op. Het project werd in 2008 bekroond met de exclusieve CENIC Innovative Networking Award for Experimental/Developmental Application. De toeschouwers waren zonder uitzondering enthousiast. 

De techniek is er dus. Er wordt alleen nog veel te weinig gebruik van gemaakt. Dat heeft voor een deel te maken met de kosten – nieuwe technieken zijn kostbaar. Wat misschien ook nog een rol speelt is dat een organisatie als CINEGRID vooral een technische insteek heeft.  Maar dát het mogelijk is deze technieken in de praktijk te gebruiken staat vast. Dit laat het Londense National Theatre zien in haar intiatief ‘NT Live’. Dit is een proefproject waarbij voorstellingen in het theater in hoge kwaliteit worden vastgelegd en vertoond in bioscopen wereldwijd. In Nederland kun je in een aantal Pathé Bioscopen kijken naar registraties van voorstellingen in de Metropolitan Opera House. Voor zover ik weet wordt hier nog geen CINEGRID technologie toegepast, maar de geplande verbetering in beeld en geluid is hoe dan ook extreem waardevol. En het is al helemaal waardevol dat voorstellingen worden vastgelegd en opnieuw bekeken kunnen worden. Maar wanneer kunnen we een initiatief  als dat van het National Theatre ook in Nederland verwachten?